Azərbaycan | Rus | English
SAYTDA BU GÜN: Vətənə və xalqa bağlanmış ömür **** ADRA “Bakutel-2018”də tətbiq etdiyi ən son innovativ yenilikləri nümayiş etdirir **** Bakcell eşitmə məhdudiyyətli insanlar arasında futzal turnirinə dəstək göstərib **** Bakcell əlilliyi olan şəxslərin iş tapmasına dəstək olur **** Minlərlə Bakcell abunəçisi “SMSRadar” xidmətindən faydalanır **** ® "Rabitəbank"dan Lombard krediti al – Gold Kart qazan! **** TƏMİZ MƏKTƏB ****
Qəzetin çap variantları
13-19 dekabr 2018-ci il
50 (1045)
6-12 dekabr 2018-ci il
49 (1044)
Q?zetin ?ap variantlar?n?n arxivi

Faydalı linklər   

www.president.az
www.samedzade.az
www.azerbaijan.az
www.meclis.gov.az
www.banker.az
www.aii.az
Məqalələr

AZƏRBAYCANDA İNNOVASİYA İQTİSADİYYATININ

FORMALAŞDIRILMASI VƏ İNKİŞAFI PROBLEMLƏRİ

 

Yaxın vaxtlara qədər “innovasiya iqtisadiyyatı” anlayışı işlədilmirdi. Azərbaycanda “innovasiyalı inkişaf”, “innovativ iqtisadiyyat”, “innovasiya yönümlü iqtisadiyyat” ifadələrindən geniş istifadə edilirdi.
Lakin inkişaf etmiş ölkələrin iqtisadiyyatı göstərdi ki, artıq yeni iqtisadiyyat olan innovasiya iqtisadiyyatı formalaşmışdır. Bununla paralel, innovasiya iqtisadiyyatı elmi də yaranmışdır. İnnovasiya iqtisadiyyatı – bu, elə yeni bir elm sahəsidir ki, innovator tərəfindən icad edilən yüksək texnologiyaların, avadanlıqların, idarəetmə sistemlərinin yaradılmasını, cəmiyyət qarşısında yaranan problemlərin həll edilməsinə istiqamətləndirə bilən kadrların hazırlanmasını əhatə edir.
İnnovasiya iqtisadiyyatının predmeti innovasiya fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərini əhatə edən innovasiya prosesidir ki, bu da innovasiya məhsulunun yaradılması, tətbiqi və yayılması ilə əlaqədardır. Bu isə yeni texnoloji ukladın formalaşmasını təmin edir.
Bir elm kimi innovasiya iqtisadiyyatının əsas vəzifəsi innovasiya məhsulunun yaradılması və tətbiqi, əsas istehsal amillərinin intellektuallaşdırılması, təbiət və cəmiyyətin ahəngdar və ziddiyyətsiz inkişafını təmin edən, yeni müasir texnoloji uklada keçməklə əlaqədar olan bütün təsərrüfatçılıq fəaliyyətində insanlar arasındakı münasibətləri öyrənməkdir.
İnnovasiya iqtisadiyyatının funksiyaları olduqca əhatəlidir və bunlardan ən əsasları dünyagörüşü, innovasiya, sosial proqnozlaşdırma, sistemlilik, maarifləndirmə, ekoloji, strateji informasiya, kommunikasiya, innovasiya fəaliyyəti, hüquqi, intellektual, investisiya və təşkilati idarəetmədir.
İnnovasiya iqtisadiyyatı məlum inkişaf mərhələlərini keçdiyindən ona baxışlar yekdil deyildir. Təbii ki, bu, belə də olmalıdır. Hər bir tarixi dövrün öz tələbləri var, belə ki, ölkələrin iqtisadiyyatının, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının inkişafı baxılan mərhələyə uyğun məzmun formalaşdırır.
İnnovasiya iqtisadiyyatının formalaşmasının birinci mərhələsi sənayecə inkişaf etmiş (postindustrial) ölkələrin konsepsiyası hesab edilə bilər. Bu, XX əsrin II yarısından yayılmağa başlamışdır. İlk növbədə, bu anlayış D.Bell, C.Qelbreyt və Tofflerin əsərlərində öz əksini tapmışdır. Son bir neçə onillikdə iqtisadiyyatın inkişafında köklü dəyişikliklər getmişdir. Yeni texnologiyaların inkişafı ilə əlaqədar olaraq cəmiyyətin iqtisadi həyatının bütün sahələrində prinsipial dəyişikliklər baş vermişdir:
- iqtisadiyyatda innovasiya-informasiya sektorunun xüsusi çəkisi dəfələrlə artmış və inkişaf etmiş ölkələrdə bu göstərici 45-65% -ə çatmışdır;
- innovasiya-informasiya sektoru müasir sosial-iqtisadi inkişafa, onun dinamikasına və artımına güclü təsir göstərmişdir;
- iqtisadi tərəqqinin mexanizmində və inkişafında ciddi dəyişikliklər nəzərə çarpmışdır.
Qeyd edilən dəyişikliklərin əsa­sında insan kapitalı durur. İnsan kapitalı təkcə insanın malik olduğu elmin, qabiliyyətin, davranışın, bacarığın mexaniki toplusu deyildir. Bu, insanın yaradıcılıq potensialıdır ki, innovasiya təfəkkürünün formalaşdırılması və fəaliyyəti hesabına son nəticədə iqtisadiyyatın innovasiya inkişafının yönümünü müəyyən edir.
Artıq elə bir vaxt gəlmişdir ki, innovasiya təhsilinin köməyilə innovasiya təfəkkürünün formalaşdırılması həyata keçirilir. Bununla əlaqədar olaraq, insanların öyrədilməsi prosesini peşəkarlıq səriştəsinin inkişafını təmin edən pedaqoji innovasiyanın yaradılmasına yönəltmək lazımdır. Bu vəzifələrin yerinə yetirilməsi aşağıdakıları zəruri edir:
- mənəvi-əxlaqi tərbiyənin verilməsi;
- peşəkarlıq səriştəsinin formalaşdırılması;
- innovasiya yaratmaq qabiliyyəti;
- innovasiya mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi;
- fəal innovasiya fəaliyyətinin motivləşdirilməsi;
- işgüzarlıq və bizneslə məşğul olmaq qabiliyyətinin formalaşdırılması və s.
Beləliklə, insan kapitalı ölkənin milli varidatının ən əsas elementlərindən biridir, onun köməyilə innovasiya iqtisadiyyatı həyata keçirir.
İnsan kapitalı, eyni zamanda, cəmiyyətin və iqtisadiyyatın inkişafının intensiv amilidir. Burada təkrar istehsal kapitalı, intellektual kapital və innovasiya səriştəliliyi haqqında qısaca məlumat vermək yerinə düşər.
İnnovasiya iqtisadiyyatında təkrar istehsal kapitalının yaradılması aşağıdakı mərhələlərdən keçir:
- intellektual məhsulun istehsalını həyata keçirməyə imkan yaradan yeni elm insan tələbatının ödənilməsi üçün təkrar istehsal prosesi məqsədini güdür;
- innovasiyanın yaradılması və maddiləşdirilməsini təmin edən innovasiya prosesinin əsa­sında innovatorların motivləş­dirilməsi durur;
- intellektual kapitaldan istifadə insan həyatını yaxşılaşdıran və onun təbiətlə ahəngdarlığını təmin edən təkrar istehsal prosesinin məqsədidir.
İntellektual kapital – bu anlayış müəssisənin qeyri-material aktivlərini ifadə edir ki, bunsuz o, mövcud ola bilməz. İntellektual kapitalın tərkibinə insan aktivi, intellektual mülkiyyət, infrastruktur və bazar qeyri-maddi aktivləri aid edilir.
İnsan kapitalının əsas peşəkarlığını büruzə verməsi innovasiya səriştəliliyində öz əksini tapır.
İnnovasiya iqtisadiyyatı elə bilik cəmiyyətinin yekunudur ki, fundamental elmi nəticələrin dəyişdirilməsi hesabına innovatorlar innovasiya (yenilik) icad edərək, onları təsərrüfatlarda, müəssisələrdə, sahələrdə, dünya ölkələrində tətbiq etməklə qeyd edilən obyektləri inkişaf etdirir, nəticədə intellektual renta mənimsəyirlər və çox böyük mənfəət qazanırlar.
Bu tərif innovasiya iqtisadiyyatının təcrübi mənasını əks etdirir.
İnnovasiya iqtisadiyyatının inkişaf səviyyəsi və vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün onun meyarlarının müəyyən edilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Onlar innovasiya iqtisadiyyatının inkişafını, problemin səmərəli həll edilməsini, insan həyatının keyfiyyətini, inkişafını, təbiət və ətraf mühitin qorunmasını, istehsalın elmtutumluluğunu, məhsuldar qüvvələrin intellektuallıq baxımından innovasiya səriştəliliyi kimi göstəricilərinin vəziyyətini müəyyən edir.
İqtisadi təcrübədə hal-hazırda elmi mənbələrdə innovasiya iqtisadiyyatının əsas meyarı kimi məcmu daxili məhsul (MDM) göstəricisindən istifadə edilir.
Bu, ümumi məhsulda müvafiq olaraq elmtutumlu məhsul və xidmətlərin xüsusi çəkisidir. MDM-ə onun yaradılmasında iştirak edən amillərin nəticəsi kimi baxıla bilər.
Bu amillərə aşağıdakılar aiddir: təbii ehtiyatların kəmiyyət və keyfiyyəti, onların istifadəyə yararlılığı, əsas kapitalın həcmi və keyfiyyət parametrləri, mövcud istehsal amillərinin milli iqtisadiyyat çərçivəsində maksimum yüksək keyfiyyətli məhsul olmaq üçün optimal bölüşdürülməsi.
Qeyd edilən meyarlarla yanaşı, innovasiya iqtisadiyyatının aşağıdakı meyarları da öz əhəmiyyətinə görə seçilirlər:
- resurs – ekoloji problemlərin həllinə istiqamətlənmə;
- innovasiya tərkibli məhsuldar qüvvələrin səviyyəsi;
- sosial-iqtisadi münasibətlərin intellektləşdirilməsi dərəcəsi.
Bilik cəmiyyətin inkişafı şəraitində innovasiya iqtisadiyyatının təşəkkülü, elm və istehsal subyektlərinin innovasiya fəaliyyətinin aparıcı qüvvəsi, elmi-texniki inkişafın, elmtutumlu texnologiyaların yüksəlməsi, innovasiyalar sahəsində yeni texnoloji ukladı formalaşdıran istehsal amillərinin intellektuallaşdırılması ilə xarakterizə olunur.
İnnovasiya iqtisadiyyatının müxtəlif cəhətlərini özündə əks etdirən innovasiya generasiyası (icad edilməsi), innovasiya fəaliyyəti, innovasiya iqtisadiyyatı infrastrukturunun formalaşdırılması, yeni texnoloji ukladla əlaqədar olan müəssisələrin öyrənilməsi olduqca əhəmiyyətlidir.

 

Albert Tağıyev,
Sumqayıt Dövlət
Universitetinin dosenti,
Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası Elmlər
Akademiyasının akademiki