Azərbaycan | Rus | English
SAYTDA BU GÜN: İslam bankçılığı davamlı inkişaf amili kimi **** İlham Əliyev: “ İslahatların davam etdirilməsi üçün biz çox ciddi işləməliyik, daim inkişafda, axtarışda olmalıyıq” **** Maliyyə böhranı şəraitində müəssisələrin tətbiq etdiyi strategiyalar **** Vətənpərvər ziyalı **** “Bakcell”dənuşaq şahmat turnirinə növbəti dəstək **** Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Rusiya Federasiya Şurasının sədri Valentina Matviyenko ilə görüşüb **** Hava limanında fəaliyyət göstərən “Bakı Taksi Xidməti” qiymətlərdə endirim edib ****
Qəzetin çap variantları
5-11 sentyabr 2019-cu il
35 (1082)
29 avqust 4 sentyabr 2019-cu il
34 (1081)
Q?zetin ?ap variantlar?n?n arxivi

Faydalı linklər   

www.president.az
www.samedzade.az
www.azerbaijan.az
www.meclis.gov.az
www.banker.az
www.aii.az
Məqalələr

FİRMALARIN MALİYYƏLƏŞMƏSİNDƏ QİYMƏTLİ KAĞIZLARIN ROLU VƏ QİYMƏTLİ  KAĞIZLAR  BAZARINDA  RİSKLƏRİN TƏHLİL OLUNMASI: SİSTEMATİK VƏ QEYRİ-SİSTEMATİK RİSKLƏR

Müasir qlobal iqtisadiyyatda və maliyyə sistemində qiymətli kağızlar bazarı firmaların maliyyələşməsində çox mühüm rol oynamaqla yanaşı investorlar üçün də önəmli gəlir mənbəyi hesab olunur. İlk öncə ardıcıllığa uyğun olaraq qiymətli kağızların müxtəlif formalarına, ümumilikdə maliyyə bazarlarının fəaliyyətinə və maliyyə bazarlarının firmalar üçün əhəmiyyətinin nədən ibarət olduğuna  nəzər salaq.

Maliyyələşmə mənbələrinin xüsusilə də uzunmüddətli maliyyələşmə mənbələrinin seçilməsi firma maliyyəsində çox mühüm yer tutur. Maliyyələşmə prosesi  maliyyə bazarları vasitəsilə həyata keçirilir. Bu prosesdə maliyyə bazarlarının xüsusi iştirakçıları – maliyyə vasitəçiləri mühüm yer tutur.

Maliyyə vasitəçisi maliyyə vəsaitlərinin təminatçısı və istifadəçisini birləşdirən, bir yerə gətirən tərəfdir. Maliyyə vasitəçiləri borc verənlərin pullarının qorunmasının rahat yolunu təmin edirlər. Onlar həmçinin borc alan üçün hazır fond mənbəyini təmin edirlər. Maliyyə vasitəçilərinin iqtisadiyyatdakı  rolu onların pul yaratmasıdır. Banklar borc verəndə pul yaradırlar, çünki, pulların əksəriyyəti yeni depozit kimi bank sisteminə qayıdır. Bu o anlama gəlir ki, bank tərəfindən verilən borc pul dövriyyəsinə əlavə olunur.

Maliyyə bazarlarının və firmanın uzunmüddətli maliyyələşməsi üçün daha mühüm iştirakçıları İnvestisiya banklarıdır. İnvestisiya bankları daha diversifikasiyalı fəaliyyət göstərirlər. Onların fəaliyyət dairəsini aşağıdakı kimi göstərmək olar:

-qiymətli kağızların underwritin;

-müxtəlif valyutalarda depozit qəbulu;

-valyutalarla sövdələşmə;

-qızıl və gümüş külçələr bazarında sövdələşmələr;

-kliyentlərin adından fond birjalarında əməliyyatlar;

-kliyentlərin adından investisiyaların idarə edilməsi;

-udulma və qovuşmalara dair məsləhətlər;

-broker və makler kimi fəaliyyət.

Son zamanlar investisiya bankları udulma və qovuşmalara dair məsləhət fəaliyyətini genişləndiriblər. İnvestisiya banklarının qiymətli kağızların emissiyasında rolu investisiya bankçılığının başlıca elementidir. Lakin emissiyada iştirak investisiya banklarının eksklüziv işi deyil. Bu fəaliyyətlə emissiya evləri (issuing houses) kimi başqa qurumlar da məşğul olur.

Firmanın maliyyələşməsində müddət kriteriyasına görə pul və kapital bazarları fərqləndirilir. Pul bazarında qısa-müddətli maliyyə alətləri (qısa müddətli borcların alınması və verilməsi)  ilə əməliyyatlar aparılır. Pul bazarının müddəti 1 ilə qədərdir. Pul bazarındakı alətlərə misal olaraq depozit sertifikatlarını, xəzinə öhdəliklərini (və ya qısamüddətli dövlət istiqrazları), kommersiya kağızlarını və s. misal göstərmək olar. Bu alətlər ən likvid və təhlükəsiz alətlər hesab olunur. Pul bazarının mühüm elementlərindən biri interbankdır. Dünyanın məşhur interbank bazarı LİBOR (London İnter Bank Offered Rate)dur. Burada banklar bir-birinə bir gecədən (overnight) bir ilə qədər müddəti olan  kreditlər verirlər. Kapital bazarları isə uzunmuddətli maliyyə alətləri ilə əməliyyatların aparıldığı bazardır. Əsas kapital bazarları fond birjaları hesab edilir. Fond birjası qiymətli kağızların alqı-satqısının həyata keçirildiyi bazardır. Azərbaycanda 2000-ci ildən Bakı Fond Birjası fəaliyyət göstərir. Bakı Fond Birjasında əsas maliyyə alətləri Dövlət Qısa Müddətli İstiqraz Vərəqələri, Milli bankın notları, səhmlər və korporativ istiqrazlardır. Fond bazarları ilkin və təkrar bazarlara bölünür. İlkin bazarda yeni emissiya edilən qiymətli kağızlar yerləşdirilir. Təkrar bazar isə mövcud qiymətli kağızların alqı-satqısını nəzərdə tutur. Təkrar fond bazarının olması investisiyaların reallaşdırılmasını asanlaşdırır.Çünki investor bilir ki,investisiyasını bəyənməsə onu təkrar bazarda sata bilər. Fond bazarının həmçinin əsas və törəmə formaları var. Törəmə fond bazarlarında törəmə maliyyə alətləri (derivative) ilə əməliyyatlar aparılır. Törəmə alətlərə fyuçerslər (futures), opsionlar (options) daxildir. Fyuçers kontraktları adından göründüyü kimi əməliyyatların gələcəkdə reallaşdırılmasını nəzərdə tutur. Kontrakt bağlandığı andakı qiymətlərlə kontraktın dəyəri müəyyənləşir. Fyuçers kontraktları standart olur, həmçinin Oksfordun maliyyə lüğətində göstərilir ki, bu kontraktlar xitam oluna biləndir. Digər derivativ alət opsiondur. Opsion hər hansı bir maliyyə aktivini dəqiq müəyyən edilmiş qiymətdə və tarixdə  almağa və ya satmağa hüquq verən kontraktdır. Opsionların iki növü var. Kol (call option) və put opsionu. Kol opsionu bağlayan tərəf gələcəkdə əvvəlcədən ödənilmiş beh (option premium) qarşılığında hər hansı bir maliyyə aktivini almaq, həm də almamaq hüququnu satın alır. Put opsionunda da eyni prinsiplərdir. Sadəcə olaraq burada satmaq hüququ müqavilə predmetidir.

İndi isə kapital bazarlarının əsas alətlərinə ayrı-ayrılıqda nəzər salaq. Bu alətlər pay və borc bazisli olurlar. Pay bazisli əsas maliyyə aləti səhmdir. Səhm firmadan gəlirə və mülkiyyətə hüququ təsdiq edən sənəddir. Bunlar adətən adi səhm olur. Firmalar səhm vasitəsilə maliyyələşmək istəyirlərsə adətən fond birjalarında listinqdən keçməlidilər. Fond birjasında listinqdən keçməyin aşağıdakı üstünlükləri var:

-səhmlərin bazarlıq qabiliyyətinin (marketability) artması;

-ictimai imicin artması;

-əsas mülkiyyətçilərin paylarının reallaşdırma imkanının artması;

-udulma vasitəsilə böyüməyin asanlığı.

Müxtəlif fond birjalarının listinqinin tələbləri müxtəlif olur.

 Səhmlərin emissiyası zamanı müxtəlif üsullardan və formalardan istifadə olunur. Səhmlərin ilkin yerləşdirilməsi prosesi underwriting adlanır. Bu prosesi əsasən underwriter adlanan maliyyə qurumları həyata keçirir. Underwriterlər ictimaiyyət tərəfindən abunə yazılmamış qiymətli kağızları emissiya qiymətində satın alaraq reallaşdırırlar. Underwriterlər əsasən investisiya bankları olurlar.

Azərbaycanda hüququ aktlara görə səhmdar cəmiyyətin təsisi zamanı səhmlərin 60%-dən az olmayan hissəsinə abunə yazılmışsa və bu səhmlərin nominal dəyərinin 30%-i ödənilibsə, abunə baş tutmuş hesab olunur. Artıq səhmdar cəmiyyət olmuş firma yeni səhm emissiyasını həyata keçirərkən, buraxılışın baş tutması üçün səhmlərin 50%-i yerləşdirilməli, yəni ilk sahibini tapmalı və bu 50%-in nominal dəyəri 100% ödənilməlidir.

Digər bir üsul placing adlanır. Placing yerləşdirmə mənasını verir. Lakin  bu elə bir yerləşdirmə üsuludur ki, burada səhmlərin əksəriyyəti hər hansı bir institusional investor (pensiya fondları, sığorta şirkətləri, investisiya fondları və s.) tərəfindən satın alınır. Yerləşdirmənin üstünlüyü aşağıdakılardır:

-emissiya xərcləri daha az olur;

-səhmlərin reallaşmaması riski yoxdur.

Çatışmazlığı isə institusional investorun firmanın biznesinə nəzarət üzərində əhəmiyyətli təsirinin olmasıdır.

Digər bir emissiya üsulu isə offer for sale adlanır. Bu səhmlərin birbaşa ictimaiyyətə geniş təklifidir. Bu üsulun üstünlüyü firmanın biznesinə nəzarət üzərində başqalarının əhəmiyyətli təsirinin olmamasıdır. Çatışmazlıqları isə emissiya xərclərinin yüksək olması və səhmlərə abunə yazılmamaq riskidir.

 Firmalar həmçinin səhm vasitəsilə hüquqlu emissiya (rights issue) formasında da vəsait yığaraq maliyyələşirlər. Bu forma beynəlxalq praktikada çox geniş tətbiq olunur və demək olar ikinci dəfə səhm vasitəsilə maliyyələşmək istəyən firmalar üçün həmin firmaların nizamnamələrinin tələbi ilə məcburidir. Hüquqlu emissiya mövcud səhmdarlara yeni səhmlərə firmadakı paylarına proporsional olaraq bazar qiymətləri ilə müqayisədə güzəştlə abunə yazılmaq hüququnun verilməsidir. Hüququnu reallaşdırmaq istəməyən səhmdar onu sata bilər. Mövcud səhmdarların daha öncül hüquqları (pre-emption rights) olur. Hüquqlu emissiyadan sonra səhmlərin qiyməti düşür. Çünki səhmlərin sayı çoxalır, üstəlik də yeni səhmlər güzəştlə satılır. Səhm emissiyasının xərcləri aşağıdakılardır:

-underwriting xərcləri;

-fond birjasının listinqinin qonorarı;

-auditor və konsultantlara çəkilən xərclər;

-qəzetlərdə reklam xərcləri.

 İndi isə səhmin digər növü - güzəştli səhmə nəzər salaq. Adi səhmlər riskli alət hesab olunur. Çünki burada dividend veriləcəyinə dair təminat verilmir. Güzəştli səhmdə dəqiq dividend faizi (fixed rate) ödənilir. İmtiyazlı (güzəştli) səhmlərin xarakteristikasını aşağıdakı kimi təsvir etmək olar.

a)  onların səs hüquqları olmur;

b) imtiyazlı (güzəştli) səhmlər firmanın aktivlərinə qarşı təminatsızdır;

c) imtiyazlı səhmlərə görə ödənilən dividendlər firmanın vergiyə  cəlb olunan mənfəətindən azad olunmur. Amma istiqrazlarda bu belə deyil.

A və B bəndlərindəki müddəalar firma üçün üstünlük, investorlar üçün isə çatışmazlıqdır. C bəndindəki fakt isə firma üçün çatışmazlıqdır.

Digər uzunmüddətli maliyyələşmə mənbəyi isə borc kapitalı və onun əsas elementi istiqrazdır. Firma istiqrazlara görə dəqiq faiz ödəyir. İstiqrazlar firmanın əmlakına qarşı təminatlı olur və belə istiqrazlar ipotekalı istiqraz adlanır. İstiqrazın firma nöqteyi nəzərindən səhmdən üstünlüyü istiqrazlara görə ödənilən faizlərin mənfəətdən çıxılması və vergiyə cəlb olunmamasıdır. İnvestorlar üçün üstünlüyü isə aşağıdakılardır:

a)  adi səhmlərdən fərqli olaraq istiqrazlara görə dəqiq faiz ödənilir;

b)  imtiyazlı səhmlərdən fərqli olaraq istiqrazlar firmanın əmlakına qarşı təminatlıdır;

c) likviditasiya zamanı həm adi, həm də imtiyazlı səhmlərdən öncül iddia hüququna malikdilər.

Amma firma üçün istiqrazlara dəqiq faiz ödənilməsi, özü də mənfəətin həcmindən asılı olmayaraq ödənilməsi o qədər də sərfəli deyil. Firmalar təminatsız istiqrazlar da emissiya edə bilər. Bu varianta yüksək reytinqli firmalar əl atır.

İstiqrazlara görə faiz ödənilirsə, kuponlu istiqraz adlanır. Lakin diskontlu istiqrazlar da mövcuddur. Diskontlu istiqraz nominal dəyərindən ucuz satılır, ödəniləndə isə nominal dəyər tam ödənilir və aradakı fərq istiqrazı alanın gəlirini təşkil edir. Diskontlu istiqrazın firma üçün üstünlüyü ondadır ki, istiqrazın müddəti bitənə qədər heç bir ödəniş olunmur. Lakin kuponlu istiqrazda firma müəyyən müddətdən bir ödəniş etməyi öhdəlik kimi üzərinə götürür.

Diskontlu istiqrazla kuponlu istiqraz arasında aralıq mövqe tutan istiqraz növü də var. Bu istiqraz  Deep Discount Bond  adlanır. Bu istiqraz həm kuponlu olur, həm də diskontlu. Lakin burada gəlirlərin əksər hissəsi diskontdan, az bir hissəsi isə kupon stavkasından gəlir. Məsələn,əgər kuponlu istiqrazda 100 AZN nominala görə 6% ödənilirsə, Deep Discount Bondda 100AZN nominala görə 2% ödənilir, amma satılanda 100 AZN-lik nominalından ucuz-60 AZN-ə satılır. Beləliklə, bu istiqrazı alan investor 100 AZN-lik nominala görə 2% gəlir əldə edir, üstəgəl istiqrazın müddəti başa çatanda nominal dəyər tam ödənildiyi üçün 40 AZN kapital mənfəəti (capital gain) əldə edir.

Sahib Əfəndiyev ADIU-nun məzunu